Igła do gramofonu: jak dobrać zamiennik, który naprawdę pasuje do wkładki

W sklepie wszystko wygląda prosto: wpisujesz model gramofonu, dostajesz listę igieł i wybierasz tę za rozsądne pieniądze. Tyle że gramofon nie ma igły: igłę ma wkładka, a wkładek w tym samym gramofonie mogło przez lata stać kilka. Pierwszy krok jest więc nudny, ale nie do przeskoczenia: odczytaj, jaka wkładka siedzi na końcu ramienia (oznaczenie jest zwykle na korpusie albo na wysuwanej części z przodu).

Dopiero od tego miejsca zaczyna się dobieranie.

Co właściwie kupujesz, kiedy kupujesz igłę

We wkładce MM „igła" to cały wymienny moduł: plastikowa oprawka, w niej wspornik (cienka rurka, najczęściej aluminiowa), na jednym końcu wspornika diament, na drugim magnesik. Korpus zostaje w ramieniu i ma w sobie cewki, więc kiedy wysuwasz starą igłę i wsuwasz nową, wymieniasz połowę prądnicy.

Z tego wynikają dwie rzeczy. Po pierwsze, igła wsunięta w korpus to jeszcze nie igła do niego dopasowana, a po drugie, we wkładkach MC tej operacji w ogóle nie ma.

Wymiana igły w gramofonie: MM tak, MC nie

We wkładce MC magnes siedzi w korpusie, a na wsporniku są cewki, więc wspornik z cewkami jest na stałe połączony z resztą wkładki. Producent, którego dokumentację czytałem, pisze na stronie swojego serwisu bez owijania: igły we wkładkach MC są niewymienne. Zużytą wkładkę MC oddaje się w rozliczenie albo do naprawy, natomiast wkładkę MM serwisuje się przez wymianę samej igły.

Jeżeli więc szukasz „igły do gramofonu" z wkładką MC, to w praktyce szukasz nowej wkładki, a to już inny rachunek i inny tekst. Jak rozpoznać MC po napięciu wyjściowym oraz czego potrzebuje po stronie wzmacniacza, rozpisałem przy przedwzmacniaczu gramofonowym.

Jaka igła do gramofonu: trzy sprawdzenia

Najciekawsze zdanie w całej dokumentacji, którą przejrzałem, stoi w broszurze jednej serii wkładek MM, w akapicie o zamienności. Producent przyznaje tam, że igły z tej serii fizycznie wejdą do każdego korpusu z tej serii, ale silniki (tak to nazywa) nie są identyczne. Zamienne są tylko w trzech parach, wypisanych z nazwy, czyli mechanicznie pasuje, a elektrycznie już niekoniecznie, i to w obrębie jednej rodziny, u jednego producenta.

Stąd trzy sprawdzenia, w tej kolejności.

1. Zgodność z korpusem potwierdzona przez producenta wkładki albo zamiennika, z nazwą twojej wkładki. „Pasuje do wielu modeli" nie jest potwierdzeniem.
2. Szlif i promienie w mikrometrach, bo jeżeli sprzedawca ich nie podaje, nie wiesz, co kupujesz.
3. Zalecany zakres nacisku dla tej konkretnej igły. W tej samej serii MM dwie igły mają zakresy 1,6–2,0 g i 1,4–1,7 g, a wspólny kawałek to 1,6–1,7 g. Po wymianie na igłę z innym szlifem nacisk ustawiasz od nowa, a jak to zrobić bez zgadywania, opisałem w tekście o nacisku i przeciwwadze.

Uniwersalna igła do gramofonu

Nie istnieje, choć istnieją igły zamienne od innych wytwórców niż producent wkładki, dopasowane kształtem oprawki do określonych korpusów. Część z nich podaje szlif, promienie i nacisk, a część tylko cenę i zdjęcie. Nie mam pomiarów, które pozwoliłyby powiedzieć, jak te zamienniki grają, i nie będę udawał, że mam. Mogę powiedzieć, czego wymagać od opisu: tych samych trzech rubryk co wyżej.

Osobna sprawa to igły „nowe ze starego zapasu", wyciągane z magazynów po kilkudziesięciu latach. Wytyczne archiwistów IASA-TC 04 w punkcie 5.3.4.7 zaznaczają, że igły i zespoły wkładek nie mają nieograniczonej trwałości magazynowej, ale nie piszą dlaczego. Najbardziej podejrzany jest elastomer w zawieszeniu wspornika, który starzeje się także w pudełku, ale to już moje przypuszczenie, nie ich zdanie.

Igła eliptyczna, sferyczna, liniowa: szlify w mikrometrach

Mapa tego tematu zakładała, że promienie szlifów wezmę z normy IEC 60098. Norma w obecnym wydaniu z 2020 roku jest płatna i jej nie czytałem, dlatego liczby poniżej pochodzą z tabel producenta dwóch serii wkładek, MM i MC, które podają je identycznie. Szlif opisuje się dwiema liczbami r/R: mniejszy promień r biegnie wzdłuż rowka i to on odczytuje drobne wychylenia, większy R leży na ściance.

IASA-TC 04 w punkcie 5.3.4.2 każe archiwum mieć igły od 25 µm (1 mil), typowe dla wczesnych płyt mono, do 15 µm (0,6 mila), w tym sferyczne, eliptyczne i ścięte, zależnie od wieku i stanu płyt. Do codziennego przegrywania wskazuje wkładkę MM z igłą eliptyczną i naciskiem poniżej 15 mN, czyli 1,5 g. Obie tabele zgadzają się w jednym: 65 µm to igła do innych płyt, a założona do winylu nie zmieści się w rowku tak, jak trzeba.

Dlaczego r ma znaczenie pod koniec strony

Mały promień r trzeba porównać z długością fali zapisanej w rowku, którą liczy się z prędkości liniowej rowka: v = 2π · r_rowka · n, a potem λ = v ÷ f. Przyjmuję dla płyty 33⅓ obr./min promień 14,5 cm na początku strony i 6 cm na końcu. To moje założenie z linijki, zmierz na swojej płycie.

Przy etykiecie jeden cykl 15 kHz zajmuje w rowku 14 µm. Szlif sferyczny ma w tym kierunku krzywiznę o średnicy 36 µm, eliptyczny 16 µm, najwęższy liniowy 12 µm. Grot szerszy od fali, którą ma odczytać, nie wchodzi w jej dolinki, tylko przejeżdża po wierzchołkach. Stąd bierze się to, że koniec strony potrafi brzmieć bardziej matowo i szorstko niż początek, i stąd różnica między szlifami, słyszalna właśnie tam, a nie w pierwszym utworze.

Nie wynika z tego, że najwęższy szlif jest najlepszy do wszystkiego, bo długa, wąska linia styku musi przylegać do ścianki na całej wysokości, więc wymaga dokładniej ustawionej wkładki. Przy starych, zjechanych płytach bywa, że jedzie po nieuszkodzonej części ścianki, a bywa też, że trafia dokładnie w ślad po cudzej igle. Tego nie policzę, to trzeba usłyszeć na własnych płytach.

Koszt wymiany igły: złotówki za godzinę

Broszura tej samej serii MM podaje, że przy właściwej pielęgnacji igła może pracować do 1000 godzin bez pogorszenia parametrów. Własną, ostrożniejszą tabelę żywotności według szlifu dałem w tekście o zużyciu igły. Tutaj liczę dla 500 h (ostrożnie) i 1000 h (górna granica producenta). Ceny są przykładowe i okrągłe, podstaw swoją, a strona płyty to około 20 minut.

Wzór jest banalny: cena ÷ godziny, a na stronę jeszcze ÷ 3. Nie liczę tego po to, żeby kogoś namawiać na droższą igłę, tylko dlatego, że rozmowa o „drogiej igle” zmienia skalę, kiedy wychodzi od dziesięciu do sześćdziesięciu groszy za stronę. A zużyta igła, jak pisałem przy okazji żywotności, psuje płyty trwale, więc przeciąganie wymiany jest oszczędzaniem w złą stronę.

Igła pod mikroskopem: jakie powiększenie

Kiedy kupujesz używaną wkładkę albo igłę „prawie nową", chcesz ją obejrzeć. Rachunek powiększenia jest prosty: żeby promień 8 µm urósł na ekranie do jednego milimetra, potrzeba 1 mm ÷ 0,008 mm = 125 razy, a dla 6 µm wychodzi ok. 170 razy. Lupa zegarmistrzowska o powiększeniu kilkunastokrotnym pokazuje brud i złamany wspornik, ale kształtu szlifu nie pokaże. Mikroskop cyfrowy z deklarowanym powiększeniem kilkuset razy pokaże więcej, pod warunkiem że to powiększenie optyczne, a nie cyfrowe rozciągnięcie obrazu, bo to drugie tylko robi większe piksele.

Przy zakupie z drugiej ręki igła jest jednym z punktów, które sprawdzasz u sprzedającego. Kiedy nie da się jej obejrzeć, licz się z wymianą od razu i dolicz ją do ceny.