Jak czyścić płyty winylowe: na sucho, na mokro i w jakiej kolejności

Wyjmujesz płytę z koperty, widzisz kurz i odciski palców, a pytanie, jak czyścić płyty winylowe, przestaje być sprawą na później. Zaczynam od usunięcia kurzu na sucho, a jeśli pozostaje brud, przechodzę do mycia roztworem i płukania wodą dejonizowaną, z suchą etykietą, ruchem wzdłuż rowków i powrotem do koperty dopiero po wyschnięciu. Taką kolejność układam z zaleceń przewodnika archiwistów ARSC, współwydanego przez Bibliotekę Kongresu, oraz jej strony o obchodzeniu się z nagraniami.

Płyty z krakowskiej giełdy przynoszę w kopertach po poprzednich właścicielach i najpierw chcę każdą oglądnąć pod lampą. Sam widok zakurzonej płyty nie rozstrzyga jeszcze, czy potrzebna będzie woda. Rozstrzyga za to, że igła jeszcze poczeka.

Czyszczenie płyt winylowych zaczynam od kurzu, nie od butelki

ARSC pisze, że nagrania nie należy kłaść na urządzenie odtwarzające bez właściwego oczyszczenia: zanieczyszczenia mogą wpływać na dźwięk i powodować dalsze uszkodzenia nośnika oraz sprzętu. Jednocześnie przewodnik zaznacza, że czasem wystarczy odkurzenie, zatem nie każda przyniesiona z giełdy płyta musi od razu trafić do wody.

Na stronie konserwatorskiej Biblioteki Kongresu zalecenie dotyczące czyszczenia płyt rowkowych jest oszczędne: zdmuchnąć kurz sprężonym powietrzem z puszki. Towarzyszy mu zasada chwytania płyty wyłącznie za krawędź i pole etykiety, bez dotykania części grającej (strona nie opisuje mycia wodą, ale go też nie zabrania). Od tego można zacząć bez kompletowania domowego stanowiska myjącego.

ARSC dopuszcza czyszczenie suche oraz mokre i wymaga, żeby żadna z metod nie ścierała nośnika ani nie reagowała chemicznie z jego powierzchnią. Po pracy nagranie ma zostać suche i bez osadu. To są kryteria wyboru, również wtedy, gdy opakowanie środka obiecuje więcej niż jego opis składu.

Cel archiwistów jest przyziemny: ustabilizować nośnik i usunąć zanieczyszczenia przeszkadzające w odtworzeniu, bez wprowadzania czegokolwiek, co zaszkodzi mu na dłuższą metę. Przy takim celu dodatkowy zabieg nie staje się lepszy wyłącznie przez to, że wymaga więcej pracy albo osobnego urządzenia.

Czym czyścić płyty winylowe, kiedy samo odkurzenie nie wystarcza

Gdy po usunięciu luźnego kurzu zostają zabrudzenia, przechodzę do opisanej przez ARSC metody mokrej, bez obietnicy naprawienia nią wszystkiego. Przewodnik mówi ostrożnie: może być skuteczniejsza dla nośników rowkowych. Ręczne mycie może dać zadowalające wyniki, choć maszyny skuteczniej usuwają brud i osuszają płytę.

Przez lata używałem płynu do naczyń i ręcznika papierowego, ale przywiązanie do własnego sposobu nie jest dla mnie dowodem jego bezpieczeństwa. Dzisiaj punktem odniesienia pozostaje skład oraz zgodność środka z materiałem nagrania, zgodnie z zaleceniem archiwistów.

ARSC podaje przykład łagodnego środka powierzchniowo czynnego, którego używa Biblioteka Kongresu, rozcieńczonego do 0,05%. Przewodnik nie wyjaśnia jednak, czy ten procent dotyczy objętości, czy masy (to istotna luka przy przeliczaniu na domową miarkę).

Rachunek wygląda tak: 1000 ml · 0,05 ÷ 100 = 0,5 ml, a dla półlitrowej butelki z rozpylaczem 500 ml · 0,05 ÷ 100 = 0,25 ml (przyjmuję procent objętościowy, ponieważ przewodnik tego nie rozstrzyga).

Mój wniosek: 0,5 ml nie odmierzę „na oko” z butelki, a łagodny roztwór archiwistów oznacza tutaj przede wszystkim mocne rozcieńczenie. Osobny tekst o domowym płynie do mycia winyli zawiera przepis i proporcje.

„Cudowny płyn” bez podanego składu zostawiam sprzedawcy, choć sam rozumiem przyjemność kupowania rzeczy, które obiecują oszczędzić roboty. Archiwiści zalecają znać skład i wybierać rozwiązania przetestowane oraz stosowane w archiwach instytucjonalnych. Sama etykieta z napisem „do płyt” nie odpowiada jeszcze na pytanie, z czego sporządzono zawartość i do jakiego materiału ją przeznaczono.

Ręczne mycie prowadzi od roztworu przez płukanie do suchej koperty

Ramka ARSC poświęcona myciu płyty rowkowej zaczyna się od naniesienia niewielkiej ilości roztworu na rowki miękkim narzędziem albo szczotką z nylonowym włosiem. Jeśli pytasz, jaka szczotka do płyt winylowych ma oparcie w tym opisie, to do mycia na mokro przewodnik wskazuje nylonowe włosie. O konkretnych szczotkach z włókna węglowego ani welurowych te źródła nie mówią.

Etykieta ma pozostać sucha również wtedy, gdy zajmujesz się zabrudzeniami położonymi bliżej środka płyty i łatwo skupić uwagę wyłącznie na nich. Następny ruch to lekkie szorowanie w kierunku rowków, bez zamieniania słowa „szorować” w przyzwolenie na siłę. Nadal obowiązuje warunek, że czyszczenie nie może ścierać nośnika.

Potem zbierasz roztwór jednorazowymi ściereczkami albo ręcznikiem frotte (przewodnik dopuszcza również osuszenie maszyną), lecz na tym etapie praca się nie kończy. ARSC każe powtórzyć tę samą sekwencję z wodą dejonizowaną: nanieść ją na rowki z pominięciem etykiety, delikatnie pracować w ich kierunku, następnie zebrać wodę.

Płukanie ma w procedurze własne miejsce i nie jest dodatkiem dla szczególnie cierpliwych. W składzie książek pilnuję światła strony, tutaj równie uparcie pilnuję miejsca na płukanie między myciem a schowaniem płyty.

Przewodnik wybiera wodę dejonizowaną ze względu na jej niski koszt, ale w przypisie dopuszcza do płukania także inne wody oczyszczone. O wodzie z kranu przy winylu nie mówi nic.

Płyta ma zostać sucha i bez pozostałości środka. Źródła nie wyznaczają czasu schnięcia ani długości mycia, nie podają też kalendarza, według którego trzeba je powtarzać.

Jeżeli po myciu płyta wydaje się naelektryzowana, ARSC wskazuje pistolet antystatyczny albo ściereczkę antystatyczną przed odtworzeniem lub schowaniem. Dopiero sucha wraca do koperty, a kwestie samych kopert i przechowywania na półce zostawiam osobnemu tekstowi.

Granice tej procedury dotyczą materiału płyty i obietnic bez badań

Przed wyborem środka trzeba wiedzieć, co właściwie trzymasz. ARSC wyklucza rozpuszczalniki alkoholowe przy płytach lakierowych oraz szelakowych: taki rozpuszczalnik zdejmie lakier z podłoża albo rozpuści ścieżkę dźwiękową. Dlatego płyty szelakowe wymagają osobnego omówienia, a pęknięte egzemplarze według przewodnika czyści się wyłącznie na sucho.

Żadne z przywołanych źródeł nie określa bezpiecznego ani niebezpiecznego stężenia alkoholu izopropylowego dla winylu. Przy winylu procedura ARSC opisuje łagodny środek powierzchniowo czynny i wodę, nie alkohol.

Osobną sprawą jest palność: karta ICSC dla propan-2-olu podaje temperaturę zapłonu 11,7°C w tyglu zamkniętym. To właściwość substancji, nie odpowiedź na pytanie o jej zgodność z płytą.

ARSC umieszcza płyn do szyb oraz odtwarzanie na mokro wśród metod stosowanych bez badań naukowych (dotyczy to praktyk kolekcjonerów i profesjonalistów). Przy pleśni albo woskowym osadzie strona Biblioteki Kongresu odsyła natomiast do osobnego opracowania, zamiast rozszerzać zwykłe odkurzanie na każdy problem. W razie wątpliwości dotyczących metody przewodnik archiwistów zaleca zwrócić się do specjalisty.

Przed odtwarzaniem pozostaje igła: przewodnik zaleca czyszczenie szczoteczką od tyłu do przodu, co ogranicza zużycie rowka i wydłuża jej życie. Nie zastępuje to oceny zużycia igły. Kiedy płyta jest już sucha, przeciągam jeszcze szczoteczką po igle, od tyłu do przodu, i dopiero wtedy opuszczam ramię.